Діндер тарихынан: Христиандық (интернеттен) - Мои файлы - Каталог файлов - Дуйсенбаев Еркин САЙТЫ

Дуйсенбаев Еркин САЙТЫ

Меню сайта
Категории каталога
Мои файлы [124]
Наш опрос
Сайтымды калай багалайсыз?
Барлық жауап: 3907
Главная » Файлы » Мои файлы

Діндер тарихынан: Христиандық (интернеттен)
[ ] 07.03.2010, 10:18

ХРИСТИАНДЫҚ

Христиан діні – әлемдегі ең көп тараған діндердің бірі, қазіргі таңда оның 2 мил­лиардқа жуық ұстанушылары бар. Хрис­тиандық православие, католицизм, протес­танттық болып үш негізгі бағытқа жіктеледі. "Христос” сөзі грек тілінен алын­ған, мессия, құтқарушы деп аудары­лады. Көне Өсиетте Иисус Христос бола­шақта Израиль жеріне келіп, ол жердегі халықты қиыншылықтан құтқаратын, әділеттілікті орнататын пайғамбар ретінде сипатталады.  Бұл дін біздің дәуіріміз­дің І ғасырында Помпей шапқыншылы­ғы­нан кейін Рим империясының құра­мына кірген Палестинада пайда болды. Палес­тинаның, әсіресе, оның орталық бөлігі – Самария тұр­ғын­дарының этностық құрамы әртүрлі еді. Бұл жерлерге қоныс аударғандар мұнда өз мәдениеттері мен нанымдарының белгілерін ала келді.

Вавилон, парсы, македон басқыншы­лы­ғын (б.д.б. VІ-ІІ ғғ.) және жат елдік Пто­ло­мейлер мен Селеквидтер әулетте­рінің билігін бастан кешірген палестина­лық еврейлер аз уақытқа саяси тәуелсіз­дікке қол жеткізеді. Б.д.б. 140 жылдан бастап тәуелсіз Иудеяны маккавей (хас­мо­ней) әулетінің алғашқы священник-пат­шалары билейді. Олар ел аумағын ұлғайтумен қатар тұрғындарға иудей дінін қабылдатуға белсенді атсалысады. Б.д.б 36 жылы Рим қолбасшысы Гней Помпей әскерлері Иудеяны жаулап алады, сөйтіп, Сирия провинциясына қосылған Иудея Рим империясының бір бөлігіне айналды. Иудея мен Самария өзін-өзі басқарудың соңғы белгілерінен айырылды. Енді билік толығымен Рим тағайындаған билеушінің қолына шоғырланды. Бас абыз басқарған абыздар мен ақсүйек өкілдерінен тұрған кеңес – Синдрионның құқы шектеліп, ол римдіктердің толық бақылауына өтті.

Саяси тәуелсіздіктен айырылуды Па­лестина тұрғындарының бір бөлігі қасірет ретінде қабылдады. Халық арасында әкелер өсиетін, діни рәсімдер мен тыйым салуларды бұзғаны үшін құдай қаһарына ұшырағандық туралы пікірлер кең таралды. Бұл еврейлердің діни-ұлттық топтары – хасидейлер (ізгі иудейлер)  мен фарисейлер (жіктелгендер) ұстаным­дары­ның нығаюына көп ықпал етті. Фарисейлер иудаизмнің тазалығы үшін, жат жерліктердің ықпалына қарсы күре­сіп, дәстүрлі тіршілік нормаларын сақ­тауға шақырды. Бұл Жаңа Өсиет мәтін­дерінде көрініс тапты. Әлеуметтік құрамы бойынша фарисейлер қала тұрғын­дарының орта таптарынан (саудагерлер мен қолөнершілерден, синагога оқыту­шыларынан) тұрды.

Жергілікті дәстүрлермен, киелі діни орындармен санаспаған жатжерліктер билігіне деген наразылық, Римге қарсы көтерілістердің аяусыз басып-жаншылуы­нан туындаған енжарлық, әлеуметтік және мүліктік теңсіз­діктің тереңдеуі, ішкі қайшылықтар, сенім­сіздік пен селқостық, болашақтың бұлың­ғырлығы сезімі мен мистикалық сарыуайым сарындарын туын­датты. Біздің дәуіріміздің І ғасырын­да Палестинада көп кешікпей құтқару­шы­ның, мессияның (машиах) "құдай белгісі бардың” келетінін және оның иу­дей халқын құтқарып, "иудей патша­сы” болатын­дығын уағыздаушылар қаптап кетті. Шығыстың әртүрлі діни ілімдері сияқты Рим діні де аш-жалаңаш халыққа ешбір үміт бере алмады, Рим дінінің ұлттық сипаты ұлттық әділеттілік, аман қалу теңдігі идеяларын нығайтуға мүмкіндік бермеді. Христиан діні құлдық тәртіпті айыптап, қарапайым халықтың мүдделерін қорғауға талпынды. Сөйтіп, адамдарға Христос әкелген құдай ақиқа­тын тану арқылы әрбір адам бостандыққа жете алады деп жариялады. Адам төзгісіз қоғамдық қатынастарға қарсы шығып, әр адамға түсінікті адамгершілік құндылық­тарды ұстануға шақырған христиан діні тез арада үлкен идеялық күшке айналды.

Христиан дінін ұстанушылар бұл дінді адамдар ойлап тапқан жоқ, ол адамзатқа құдайдың жіберген діні дейді. Бірақ діни ілімдердің салыстырмалы тарихы хрис­тиан дінінің пайда болуына діни, философиялық, этикалық ықпалдардың болғанын айғақтайды.

Христианшылдық иудаизмнің, мит­раиз­м­нің, көне шығыс діндерінің фило­софиялық көзқарастарының тұжырымда­малық идеяларын игеріп, қайта қарас­тырды. Осының бәрі жаңа дінді байытып, нығайтты, оны ұлттық-этностық мәде­ниет­терге қарсы тұруға дәрменді мәдени-интеллектуалдық күшке, бұқаралық қоз­ғалысқа айналдырды. Христианшыл­дықтың бұрынғы діни-мәдени мұраны игеруі жаңа ілімнің жалпыға танылуына мүмкіндік берді.

Христиан ілімінің қалыптасуына Филон Александрийскийдің (б.д.б. 25-б.д. 50 жж.) неоплатонизмі мен римдік ой­шыл Сенеканың этикалық көзқарас­тары ерекше әсер етті. Филон библиялық дәс­түр­ге аян алуда танылатын және жара­тушы сөзі ретінде түсінілетін Логос ұғымы мен эллинистік дәстүрде ғарыш қозғалысын бағыттайтын ішкі заң ретіндегі Логосты біріктірді. Филон Логосты мәнді пайымдауға мүмкіндік беретін Қасиетті сөз ретінде қарастырды. Филонның адамдар­дың туа біткен күнәһарлығы, мойынсұну, мәннің дүние бастауы ретіндегі ілімдері, Құдайға жақындау құралы – экстаз, жо­ғар­ғы Логос және Құдай ұлы болып табы­латын логостар (періш­телер) туралы идея­лары, рухани бастаулардың иерархиялығы туралы түсініктері христиандық көзқарас­тар­дың идеялық алғышарттары болып табылады және бұл идеялар мен түсініктер христиан­дықтың қалыптасуына зор ықпал етті. Христианшылдықтың ізгілікке жету туралы адамгершілік ілімі Луцей Анней Сенека көзқарас­тарына өте ұқсас. Сенека кез келген адам үшін бастысы құдайылық қажеттілікті түсіну арқылы рухани бостандыққа жету деп санады.

Бастапқы христиандық қауымның құ­рамы негізінен қоғамның төменгі таптары – құлдар, ерік алғандар, қайыршылар және тағы басқа­лардан тұрды. Алайда ІІ-ІІІ ғасырлардың соңына қарай қауымдарда сенаторлық және әскери атағы бар адамдардың саны артты.

Христиандық қозғалысқа ақсүйектер мен білімді адамдардың тартылуы оның әлеуметтік мазмұнын өзгертті. Жоғары тап өкілдері қауымда жетекші орындарға ие болды, мүлік жұмсау мен діни рәсімдерді атқаруға басшылық етті. Сол себепті олар теңсіздікті жою, қалыптасқан тәртіпке қарсы шығу идеяларын христиандықтан ығыстыруға тырысты.

Римде императорға адалдық культі кең таралған еді. Император мүсінінің алдында құрбандық шалудан бас тарту саяси күмән­діліктің белгісі саналатын. Христиандар бұл рәсімді ұстанудан бас тартқандықтан, им­пе­ра­торлар Траян (53-117), Марк Аврелий (121-180), Семтимия Север (146-221), Вале­риан (193-260 жж. шамасы), Диоклетиан (245-316) және т.б. кезінде қатты қуғынға ұшырады. Азап шек­кендер культі  хрис­тиан­шылдықтың таралуына және хрис­тиандардың бірігуіне ықпал етті. Көптеген христиандар қуғынан шөл далаларға қашты. Бұл осы уақыттарда христиан монахтығының пайда болуына ықпал етті.

Қауымның әлеуметтік құрамының өзгеруі олардың әлеуметтік эволюциясын да анықтады. Бұрынғы демократиялық үрдістерден бас тарту күшейе түсті. Шіркеу мен қауым басшылары императорлық би­лік­пен жақындасуға ұмтылды, ал импе­ра­торлық билік өз тарапынан импе­рияны бір дін аясында топтастыруға мүдделі еді. Ұлттық діндерді біртіндеп, атап айтқанда, рим дінін әлемдік дінге айналдыру сәтсіз аяқталды. Империя халқының бәріне түсінікті ортақ нәрсе қажет болды. Импе­ратор Константин 312 жылы христиан дінінің мемлекеттік дінге айналуына бастау болған Милан шешімін қабылдады. Ал 325 жылы толыққанды билікке қол жеткізген Константин Рим империясының аумағын­да христиандықтың шектеусіз таралуын және оның басқа діндермен теңдігін қамтамасыз етті.

Христиан ілімі Қасиетті Жазу – Биб­лия мен Қасиетті Аңызға – шіркеу әкей­лерінің айтқан­дарына, соборлардың ше­шімдеріне негізделеді. Алайда, ерте хрис­тиандықта бұл негіздер болған жоқ. Христианшылдық ұзақ уақыт бойы ауызша дәстүрге негізделген уағыздар айту, аңыз-әңгімелер – "игі хабарлар” арқылы таралды.

Алғашқы ғасырларда әртүрлі қауымдар­да әртүрлі евангелиялар, жеке адамдардың істері туралы жазбалар пайда болды. Сол уақыттарда белгілі болған жазулар: Петр, Андрей, Вар­фоломей, Лука, Иоанн еванге­лиялары, аталған Матвейден келген еван­ге­лиялардың әртүрлі нұсқалары еді. Со­нымен қатар топтардың атауымен аталып, сол топтарда қадір тұтылған евангелиялар да, мыса­лы, назорейлер, эбио­нит­тер, еврейлер еванге­лиялары да пайда болды. Бұдан басқа Петр Апока­липсисі, Павелдің лао­дикейліктерге, алексан­дриялықтарға арнаған хабарлары, оның Сене­ка­мен алыс­қан хаттары, Петр уа­ғыз­дары, 12 апос­толдар ілімі ("Ди­дахе”), Герма "Пастрі” сияқты аян алу жанрына жататын кітаптар да  кездеседі.

Христиандар ара­сын­­дағ­ы кикілжіңнің себебін түсінгісі келген импера­тор Константин епис­коп­тардан қасиетті кі­таптар тізімін жасауды талап етті, сөйтіп ка­нон­ды жасақтау ісін тезд­етті. Константиннің мақсаты бір орталықтан басқарылатын импе­рияға сәйкес келетін бір орталықтан басқа­рыла­тын ортақ ілім негізінде шіркеулерді бі­ріктіру болды. Конс­тан­тин қайтыс болған­нан кейін 363 жылы бол­ған Лаодикей собо­ры канондалған хрис­тиандық шығармалар­дың тізімін белгіледі. Алайда, Жаңа Өсиет құрамына енген кітаптар тізімі 429 жылы Карфаган собо­рында бекітілді. Жаңа Өсиет құрамына 4 Інжіл, апостолдардың 21 өсиеті және Иоанның Апокалипсисі кірді. Бұлардың барлығы христиандар үшін киелі кітаптар болып саналады. Ал қалғандарын шіркеулік дәстүр апокрифтік (жалған) шығармалар қатарына жат­қызады.

Христиандық догматтардың бір де біреуі аяқталған күйде пайда болған жоқ, негізгі догматтар канондалғаннан соң даолардың төңірегіндегі пікірталастар толастамады. Соборлар мен олардан тыс жерлерде әртүрлі топтар арасында хрис­тологиялық пікірталастар жүріп жатты. Олар құдайдың үштік бірлігі, құдайға айналу (боговоплощение) және күнәдан арылу қағидаларының төңірегінде топтасты.

Б.д. 325 жылы Константин талабы бойынша шақырылған және оның төр­аға­лығымен өткен христиан шіркеуле­рінің Никей соборы құдай-әке мен құ­дай-бала бір мәнді емес деп тұжырымда­ған александриялық епископ Арийдің және оның ізба­сарларының ілімін айыптап, Афанасий Александрский ілімін қолдап, осы қағида­ның түпкілікті түсінігін жасады. Құдай үш бірліктің тұтастығы және құдай-бала мен құдай-әке бір мәнді деп танылды.

ІV ғасырдың 60 жылынан бастап бір-бірімен келіспейтін көптеген теологиялық бағыт­тар­ды тудырған Қасиетті Рух статусы туралы мәселе қойыл­ды. Мысалы, духоборлар (маке­донияндар) Рухтың құдайылы­ғын Әке мен Балаға теңес­тірмеді.

Алайда, шіркеулік пікір­та­лас­тар толастамады. Хрис­тиан мәселеле­рін тал­қылау бары­сын­да теологтар күннен-күнге көбейген ілім белгілерін анықтау қажетті­лігіне тап келді.

Құдайдың үштік бірлігі идеясы­мен қатар Иса пай­ғам­бардың бойында адами­лық пен құдайылық қалай ұштасады деген мәселе де күн тәртібінен түспеді. Б.д. V ға­сыр­да адамға құ­дайылықтың қонуы туралы қағида төңірегінде қызу пікір­таластар орын алды. Констан­тинополь патриар­хы Несторий Христос бойын­дағы адами және құдайылық бастаулардың ара-жігін толық ажырату идея­сын алға тартты. Алайда б.д. 431 жылы Ефес соборы "Хрис­тос бірлікте болады” деген шешімге тоқталды. Монофи­зиттер болса Христостың тек құ­дайы­лық табиғаты бар деп тұжы­рымдады. Монофи­зиттікті импе­ратор Феодо­сий ІІ (401-450) мен 449 жылы эффестік "қарақшы­лар” соборы қолдады. Феодосий ІІ қайтыс бол­ған­нан кейін импе­ратор-әйел Пульхерия мен оның қос­таушысы Маркиан Диаскор қарсылас­тарына қолдау жасады. Халки­дон соборы Христос әрі Құдай әрі адам, Құдайы­лықтан мәңгі туыла отырып, ол Дева Мариядан адам болып туды, Құ­дайылық пен адамилық онда араласпай­ды, өзгер­мейді (монофизиттерге қарсы), ажыра­майды (несториандарға қарсы) деген құдайға айналу догматын қабыл­дады. Император Маркиан бұл догмат­тар­ды мойындаудан бас тартқандарды қатал жазалау туралы заң шығарды. VІ ғасыр­дың ортасына қарай Иисус Хрис­тосты қалай бейнелеу керек деген пікір­талас та шешілді. Бесінші Константино­польдық ІІ (553 жыл) Әлемдік Собордың 82-ережесі Құдай Ұлын агнец бейнесінде емес, адами келбетте бейнелеуге міндет­теді. Жаңа тұрпаттағы Христос бейнесі дін­дар­ларға мойынсұну мен бағынуды, жа­нашу мен аман алып қалатын құрбан­дық­­тың қасиеттілігін жеткізуі керек болды.

Христиандық культтің орнығуы да талас-тартысқа толы болды. Алғашқы ғасырларда шіркеу әулиелерді бейнелеуге қатаң тыйым салды. Эльвирдегі шіркеулік Собор қабырға­ларда табынатын еш нәрсе болмау керек деген ережені бекітті. ІV ғасырдың соңында шіркеу жазушылары­ның бірі – Евсевий діни ғұрыптарда иконаларды қолдануды пұтқа табынушы­лық деп санады. VІІІ ғасырда несториан­дар мен монофизиттер де иконаға табынуға қарсы болды. Осы кездерде иконаға табынуға тыйым салған үкімет қаулылары да шықты. Бұл пікірталас тек жетінші  ІІ Никей­лік (787) Әлемдік Соборда шешілді. Собор әулиелер мен қасиетті оқиғаларды бейнелеп, оларға табынудың қажеттілігі туралы ережені белгіледі. Ал христиандық құпиялар­дың және оларға тікелей қатысты рәсімдердің қалып­тасуы тіптен ұзаққа созылды. V ғасырдың соңында шоқыну құпиясы, ал кейін евхарис­тия қабылданды. Бірнеше ғасырлар бойы христианшылдық біртін­деп шоқыну, хош иісті май жағу (миро­помазание), шырша майымен тазару (елеосвящение), неке, жалбарыну, тәубеге келу, қасиеттілік құпияларын енгізді.

Христианшылдық біртұтас діни ағым бола алмады. Рим империясының көп­теген провин­цияларына таралу барысын­да ол әр елдің жағдайына, қалыптасқан әлеуметтік қатынас­тарға, жергілікті дәстүрлерге бейімделді.

Христиан дініндегі ең ірі жіктелудің бірі негізгі екі бағыттың – православие мен католицизмнің пайда болуы еді. Бұл жіктелу бірнеше ғасырлар бойы жүрді. Ол Рим империясының батыс пен шығыс бөлігіндегі феодалдық қатынастардың даму ерекше­ліктеріне және олардың арасын­дағы бәсекелестікке байланысты болды.

Христиандықтың несториандық бағыты ІІІ-ІV ғасырлардан бастап Орта Азия аймағына кіре бастады. Ортодок­стық христиандықтан айырмашылығы сол, несториандар Иисус Христосты Құдай Ұлы емес, қатардағы адам деп санайды. Тарихи деректер несториан­дықтың  Орта Азия және Қазақстанда әсіресе патриарх Тимофейдің (780-820 жж.) тұсында кеңінен таралғанын айтады. Қазіргі таңда Қазақстанда  христиан­дықтың үш бағыты да (католицизм, православие, протестанттық)   көрініс тапқан. Сонымен қатар 1994 жылдан бастап Алматы қаласында Армяндық шіркеуге жататын армяндардың "Сурб Хач” (Қасиетті Шармық) атты діни жамағаты тіркеуден өтіп, қызмет етуде.

Авторлар туралы мәлімет:

Философия ғылымдарының докторы, профессор Нағима Байтенова – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің философия және саясаттану факуль­тетіндегі дінтану бағыты бойынша мамандандырылған философия және ғылым методологиясы кафедрасының меңгерушісі.

Философия ғылымдарының кандидаты Шәмшия Рысбекова – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті. Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты – діни философия, дінтану методологиясы. Абай дүниетанымындағы Құдай мәселесі, кемелденген адам мәселесі, өмірдің мәні, адамның рухани дамуы тақырып­тарына байланысты мақалалары жарық көрген.

Категория: Мои файлы | Добавил: erkin_64
Просмотров: 16716 | Загрузок: 0 | Комментарии: 3 | Рейтинг: 4.3/12 |
Всего комментариев: 3
3  
Менiн ойымша тым узак.бiрак керемет

2  
Классно

1  
ен кереги осы маган

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]
Приветствую Вас Гость

Поиск
Друзья сайта
Статистика

Онлайн всего: 1
Гостей: 1
Пользователей: 0

Copyright MyCorp © 2016
Сделать бесплатный сайт с uCoz